است . گمان مىكند كمال در مال است يا در نيل به وصال فلان زن است يا در عالم بودن به فلان علم است ؛ وقتى به آن مىرسد مىبيند كمال مطلق نبوده و ناقص است ، اين است كه از آن گذشته و در آن واقف نمىشود . و الحاصل : حتى اشقى الاشقيا طالب كمال است ، لكن در تمييز ما به الكمال به خطا رفته است . يزيد كمال خود را در قتل حسين عليه السلام مىدانست . و بالجمله : هر كسى در تمييز اين معشوق خطا نموده است ، تو گمان مىكنى آن معشوق ، دانستن استصحاب است ، تاجر گمان مىكند جمع مال است و عالم موسيقى گمان مىكند آواز لطيف است . و الحاصل : تمام مردم يك عشق و يك معشوق دارند ، بلكه همهء عالم يك معشوق داشته و تعدد معشوق محال است . يك عشق و يك معشوق است و آن كمال اتمّ اكمل غير محدود است . منتها ذره‌اى از آن كمال بر اين سلسلهء نظام بسط پيدا كرده است و وقتى عاشق كل ، اثر معشوق را مىبيند ، عاشق ظل و اثر و نشانه هم مىگردد ، چون ذره‌اى از كمال مطلق در اين سلسلهء نظام عالم ، اشراق نموده و اين علوم نشانهء آن علم غير محدود است ؛ لذا انسان عاشق اين علوم است . در عين حالى كه ذاتاً عاشق است از آن جهتِ نقصى و تقيدى منزجر مىباشد . و بالجمله : عشق يكى ، معشوق يكى است و همه بالقهر و الجبر به دنبال آن معشوق مىگردند و شايد اين معنى از ابن عباس « 1 » در تفسير « وَ قَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ » « 2 » باشد كه اصلًا تبدل فطرت به استحالهء عقليه محال است و همه مجبورند نسبت به آن

--> ( 1 ) - عبد اللّه بن عباس بن عبد المطلب ، پسر عموى پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم و امير المؤمنين عليه السلام ، سه سال قبل از هجرت در مكه به دنيا آمد و از شاگردان خاص و شيعيان على عليه السلام به شمار مىرود . از او به « حبر الامّه » و « ترجمان القرآن » تعبير شده است . وى از طبقهء اول مفسران اسلامى و در حديث ، فقه ، شعر و انساب عرب داراى مقام شامخى است . در سال 68 ق . در طائف وفات كرد و محمد بن حنفيه بر وى نماز گزارد . ( 2 ) - اسراء ( 17 ) : 23 .